Mentale gezondheid in de overgang
Ongeveer één op de drie vrouwen krijgt tijdens de overgang te maken met mentale klachten. En helaas worden mentale klachten in de overgang nog regelmatig aangezien voor een burn-out, depressie, angststoornis of stress. Het goede nieuws? Je staat er niet alleen voor en er is veel dat écht helpt.
Inhoudelijk beoordeeld door:
De overgang is niet alleen lichamelijk
De overgang is niet alleen een lichamelijke verandering, het raakt ook je mentale balans. Veel vrouwen voelen zich in deze fase somber, angstig, prikkelbaar of emotioneel instabiel. Je kunt last krijgen van stemmingswisselingen, paniekaanvallen of het gevoel jezelf kwijt te zijn. Dat is niet raar: hormonale schommelingen beïnvloeden je brein, je emoties en vaak ook je dagelijkse leven.
Wat gebeurt er in je brein tijdens de overgang?
Tijdens de overgang verandert de aanmaak van de hormonen oestrogeen en progesteron. In de perimenopauze (eerste fase van de overgang) schommelt oestrogeen vaak sterk en kan het zelfs tijdelijk hoger zijn dan normaal, terwijl progesteron geleidelijk afneemt. Pas na de menopauze wordt oestrogeen blijvend laag.
Deze hormonen spelen niet alleen een rol in je vruchtbaarheid, maar beïnvloeden ook processen in je brein, zoals stemming, slaap, geheugen en stress. Een daling van deze hormonen betekent vaak:
• Minder aanmaak van serotonine (het ‘gelukshormoon’).
• Meer gevoeligheid voor stress.
• Veranderingen in slaap (onder andere door een daling van progesteron), die je stemming extra onder druk kunnen zetten.
Combineer dit met levensfactoren zoals opgroeiende kinderen, mantelzorg, veranderingen in je werk of relatie en het is logisch dat je mentale veerkracht wordt uitgedaagd. Er spelen dus vaak meerdere factoren mee, waardoor je merkt dat je niet helemaal lekker in je vel zit.
Wat gebeurt er in je brein tijdens de overgang?
Tijdens de overgang verandert de aanmaak van de hormonen oestrogeen en progesteron. In de perimenopauze (eerste fase van de overgang) schommelt oestrogeen vaak sterk en kan het zelfs tijdelijk hoger zijn dan normaal, terwijl progesteron geleidelijk afneemt. Pas na de menopauze wordt oestrogeen blijvend laag.
Deze hormonen spelen niet alleen een rol in je vruchtbaarheid, maar beïnvloeden ook processen in je brein, zoals stemming, slaap, geheugen en stress. Een daling van deze hormonen betekent vaak:
• Minder aanmaak van serotonine (het ‘gelukshormoon’).
• Meer gevoeligheid voor stress.
• Veranderingen in slaap (onder andere door een daling van progesteron), die je stemming extra onder druk kunnen zetten.
Combineer dit met levensfactoren zoals opgroeiende kinderen, mantelzorg, veranderingen in je werk of relatie en het is logisch dat je mentale veerkracht wordt uitgedaagd. Er spelen dus vaak meerdere factoren mee, waardoor je merkt dat je niet helemaal lekker in je vel zit.
OvergangWijzer Zelftest
Veelvoorkomende mentale klachten in de overgang
Je bent niet alleen. Mentale klachten komen veel voor tijdens de overgang en kunnen zich op verschillende manieren uiten. Klik door voor uitleg en praktische tips per onderwerp.
Sommige klachten hangen sterk samen: zo vallen angst, paniek en somberheid onder stemmingsveranderingen, maar verdienen ze ook extra aandacht. Daarom hebben ze hun eigen pagina.
Belangrijk: Gaat het echt niet goed? Neem contact op met je huisarts of bel 113 als je aan zelfdoding denkt.
Overgang of burn-out? Een veelgemaakte verwarring
Het is lastig om met bloedonderzoek vast te stellen of je in de overgang bent, zeker in de jaren voor de laatste menstruatie (perimenopauze). Daardoor worden mentale klachten soms verklaard vanuit stress, burn-out of andere psychische oorzaken, terwijl hormonale veranderingen ook een rol kunnen spelen.
Mentale klachten zijn voor veel vrouwen één van de eerste signalen van de overgang. Zeker bij vrouwen in de 30 en 40 wordt hier niet altijd direct aan gedacht, omdat het beeld leeft dat de overgang pas later begint. Dat kan verwarrend zijn, zowel voor vrouwen zelf als voor hun omgeving.
Toch kan de overgang al jaren eerder starten, met mentale klachten als eerste signaal. Als hormonale oorzaken niet worden herkend, bestaat de kans dat je langdurig wordt behandeld voor stress of burn-out, terwijl de kern van de klachten ergens anders ligt.
Herken je jezelf in langdurige mentale klachten die niet goed verbeteren met rust, coaching of therapie? Dan is het belangrijk om dit expliciet met je huisarts te bespreken en de overgang als mogelijke factor te benoemen.
Checklist gesprek met je huisarts
Invloed van eerdere ervaringen en psychische klachten
Sommige vrouwen merken dat oude trauma’s of onverwerkte ervaringen weer meer naar de oppervlakte komen. Ook bestaande psychische klachten, zoals angst, ADHD, autisme of eerdere stoornissen en depressies, kunnen tijdelijk veranderen of versterkt worden. Dat betekent niet dat je “terug bij af” bent, maar dat je systeem gevoeliger reageert in deze fase.
Het kan soms lastig zijn om te onderscheiden wat door hormonen komt en wat niet. Juist daarom kan het helpend zijn om hierover in gesprek te gaan met een psycholoog die kennis heeft van de overgang. Samen kun je kijken wat er speelt en wat jou helpt om hier goed doorheen te gaan.
Artikel
Hoe zit het met PMS, PMDD en PME tijdens de overgang?
PMS (premenstrueel syndroom), PMDD (premenstruele dysfore stoornis) en PME (premenstruele exacerbatie) kunnen tijdens de overgang tijdelijk verergeren door hormonale schommelingen.
Lees meerWat kun je zelf doen bij mentale klachten in de overgang?
Praktische stappen bij angst, somberheid en stemmingswisselingen.
Beweeg dagelijks (ook als je moe bent)
Lichaamsbeweging is als ‘natuurlijke antidepressiva’. Het stimuleert serotonine (gelukshormoon) en vermindert stresshormonen:
- Ga elke dag 30 minuten wandelen.
- Kies beweging die bij je past, zoals krachttraining (cruciaal in de overgang), yoga, pilates of fietsen.
Merk je dat je snel overprikkeld bent? Dan kan het helpen om het rustiger op te bouwen of te kiezen voor meer ontspannende vormen van beweging.
Lees meer
Eet voor je brein
Voeding speelt een grotere rol dan vaak gedacht:
- Eet rijk aan omega-3 (vette vis, walnoten) en eiwitten (kip, ei, yoghurt, linzen).
- Beperk suikers en alcohol: die verstoren je stemming en slaap.
- Eet regelmatig om bloedsuikerdips (en stemmingsdips) te voorkomen.
Lees meer
Herstel je slaap: prioriteit nummer één
Slaaptekort verergert alles. Slaap verbeteren begint overdag:
- Vaste bedtijd, geen schermen na 21:30
- Zorg voor ontspanning voor het slapen (ademhaling, warm bad, meditatie)
Lees meer
Leer omgaan met stress
Je zenuwstelsel is gevoeliger in deze fase. Chronische stress maakt mentale klachten erger:
- Gebruik ademhalingstechnieken (zoals 4-7-8 ademhaling)
- Start met mindfulness of begeleide meditatie
- Plan bewust ‘lege ruimte’ in je agenda
- Vermijd multitasken: het brein raakt sneller overprikkeld
Lees meer
Praat erover (met de juiste mensen)
Je hoeft het niet alleen te doen:
- Praat met je partner, vriendin of een lotgenoot
- Zoek een coach of overgangsconsulente met ervaring in mentale ondersteuning
- Overweeg een psycholoog bij aanhoudende somberheid, angst of herbeleving van trauma. Therapie hoeft niet zwaar te zijn. Soms is één goed gesprek al genoeg.
Lees meer
Vergroot je mentale veerkracht
Mentale kracht is deels trainbaar met kleine gewoontes:
- Houd een positief dagboek bij: 3 dingen waar je dankbaar voor bent
- Maak elke dag ruimte voor iets wat je energie geeft
- Leer je gedachten te observeren in plaats van erin te verdrinken (mindfulness)
Breng je hormonen in balans
De mentale klachten komen vaak door hormonale disbalans. Je kunt hierop inspelen:
- Overweeg HST (hormoontherapie): kan bij sommige vrouwen stemmingsklachten verminderen, vooral wanneer deze samenhangen met andere overgangsklachten. Bespreek dit met je huisarts, de afweging en het effect verschilt per persoon.
- Fyto-oestrogenen in voeding: zoals soja, lijnzaad en kikkererwten, kunnen bij sommige vrouwen verlichting geven. Het effect verschilt sterk per vrouw en is meestal mild. Wetenschappelijk bewijs is beperkt en ze zijn geen vervanging voor hormoontherapie, maar sommige vrouwen merken er wel iets van.
Lees meer
Medische behandeling bij mentale klachten
Niet alle mentale klachten verdwijnen met leefstijl, zelfzorg of gesprekken alleen. Bij veel vrouwen spelen hormonale veranderingen een belangrijke rol, vooral als angst, somberheid en stemmingswisselingen samenlopen met andere overgangsklachten zoals slecht slapen of opvliegers.
In die gevallen kan hormoontherapie (HST) helpen. HST kan niet alleen lichamelijke klachten verminderen, maar ook een positief effect hebben op stemming en emotionele stabiliteit. Veel vrouwen ervaren hierdoor meer rust in hun hoofd en een beter emotioneel evenwicht. Of HST geschikt is, verschilt per persoon en bespreek je altijd met je huisarts of gynaecoloog.
Medicatie zoals antidepressiva wordt soms voorgeschreven bij ernstige of langdurige depressieve klachten. Bij overgangsgerelateerde mentale klachten is het belangrijk om eerst te onderzoeken of hormonale veranderingen een rol spelen, voordat medicatie wordt ingezet. Antidepressiva kunnen in sommige situaties helpend zijn, maar zijn niet altijd de meest passende eerste stap bij klachten die samenhangen met de overgang.
Wanneer is het tijd om naar de huisarts te gaan?
De overgang is een natuurlijk proces, maar dat betekent niet dat je alles alleen hoeft te doorstaan. Sommige mentale klachten kunnen zwaarder worden dan wat je met leefstijl of zelfzorg kunt opvangen.
Ga naar je huisarts als:
• Je somberheid of angstgevoelens langer dan 2 weken aanhouden.
• Het dagelijks functioneren moeilijk wordt (werk, gezin, slapen, relaties).
• Je het gevoel hebt dat je jezelf kwijtraakt of 'niet meer jezelf bent'.
• Je paniekaanvallen ervaart of je emotioneel niet meer in balans voelt.
• Je gedachten krijgt die zorgwekkend zijn (zoals niet meer willen leven).
• Je merkt dat niets meer echt helpt en je je wanhopig begint te voelen.
• Je merkt dat oude trauma’s of psychische klachten die eerst in balans waren weer naar boven komen of worden versterkt.
Een goede huisarts kijkt met je mee, sluit andere oorzaken uit, en kan je doorverwijzen naar passende begeleiding of behandelmogelijkheden. Denk aan een menopauzepoli, praktijkondersteuner, psycholoog of specialist.
Wanneer is het tijd om naar de huisarts te gaan?
De overgang is een natuurlijk proces, maar dat betekent niet dat je alles alleen hoeft te doorstaan. Sommige mentale klachten kunnen zwaarder worden dan wat je met leefstijl of zelfzorg kunt opvangen.
Ga naar je huisarts als:
• Je somberheid of angstgevoelens langer dan 2 weken aanhouden.
• Het dagelijks functioneren moeilijk wordt (werk, gezin, slapen, relaties).
• Je het gevoel hebt dat je jezelf kwijtraakt of 'niet meer jezelf bent'.
• Je paniekaanvallen ervaart of je emotioneel niet meer in balans voelt.
• Je gedachten krijgt die zorgwekkend zijn (zoals niet meer willen leven).
• Je merkt dat niets meer echt helpt en je je wanhopig begint te voelen.
• Je merkt dat oude trauma’s of psychische klachten die eerst in balans waren weer naar boven komen of worden versterkt.
Een goede huisarts kijkt met je mee, sluit andere oorzaken uit, en kan je doorverwijzen naar passende begeleiding of behandelmogelijkheden. Denk aan een menopauzepoli, praktijkondersteuner, psycholoog of specialist.
Kan ik een second opinion aanvragen?
Merk je dat de uitleg die je krijgt niet helemaal aansluit bij wat je ervaart, of dat klachten niet verbeteren met de ingezette aanpak? Dan is het terecht om dit opnieuw te bespreken. Je kunt bijvoorbeeld expliciet vragen of hormonale veranderingen meegenomen kunnen worden in het denken.
Het is ook oké om een second opinion aan te vragen of te informeren naar een zorgverlener met ervaring in de overgang. Jij mag meedenken en meepraten over je behandeling.
Snel duidelijk: 4 vragen over mentale klachten in de overgang
Mentale klachten zoals somberheid, angst, prikkelbaarheid en concentratieproblemen worden vaak gezien als stress of burn-out. Zeker bij vrouwen tussen de 30 en 45 jaar wordt de overgang daarbij niet altijd herkend, terwijl mentale klachten juist één van de eerste signalen kunnen zijn. Het verschil is niet altijd scherp. Overgangsklachten kunnen je stressgevoeliger maken, en langdurige stress kan overgangsklachten versterken. Als mentale klachten samengaan met slaap of lichamelijke klachten, is het verstandig om ook de overgang mee te nemen in het gesprek met je huisarts.
Ga naar de huisarts als mentale klachten langer aanhouden, toenemen of duidelijk invloed hebben op je dagelijks functioneren. Ook bij paniekaanvallen, aanhoudende somberheid of het gevoel jezelf kwijt te raken is het belangrijk om hulp te zoeken. De huisarts kan samen met jou kijken wat er speelt, andere oorzaken uitsluiten en met je bespreken welke vervolgstappen passend zijn. Je mag daarbij ook aangeven dat je wilt onderzoeken of de overgang een rol speelt.
Bij veel vrouwen hangen mentale klachten in de overgang samen met schommelingen in oestrogeen en progesteron. Hormoontherapie (HST) kan in die gevallen helpen om stemmingswisselingen, angst en somberheid te verminderen, vooral als deze klachten samengaan met andere overgangssymptomen zoals opvliegers of slaapproblemen. HST is geen oplossing voor iedereen, maar ook geen laatste redmiddel. Voor een deel van de vrouwen zorgt het juist voor meer stabiliteit en mentale rust. Of het voor jou passend is, hangt af van je klachten, gezondheid en persoonlijke situatie en bespreek je altijd met je huisarts of gynaecoloog.
Je hoeft niet meteen alles aan te pakken. Juist bij mentale klachten helpt het om klein te beginnen. Een rustige wandeling in daglicht, even bewust ademen of je verhaal delen met iemand die je vertrouwt, kan al verschil maken. Het gaat niet om ‘het goed doen’, maar om je zenuwstelsel een beetje ruimte geven. Kleine stappen kunnen je helpen om je weer iets stabieler te voelen, ook als je klachten niet direct verdwijnen. Op deze pagina vind je verschillende mogelijkheden, kies er één die vandaag haalbaar voelt.